हुतात्मा नाग्या महादू कातकरी : बलिदानाच्या स्मृतीपुढे उभा असलेला अस्वस्थ प्रश्न

पत्रकार गावित चंद्रकांत 

ग्रामीण प्रतिनिधी बोरशेती 

दि:२५ सप्टेंबर 

इतिहासाच्या पानांवर काही नावे सुवर्णाक्षरांनी लिहिली जातात, तर काही नावे आपल्या रक्ताने इतिहास घडवूनही उपेक्षित राहतात. हुतात्मा नाग्या महादू कातकरी हे असेच एक नाव. २५ सप्टेंबर १९३० रोजी चिरनेरच्या जंगल सत्याग्रहात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लढताना त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली. जंगल हेच जीवन, जंगल हाच उदरनिर्वाह आणि आपल्या हक्कासाठी लढणे हाच स्वाभिमान मानणाऱ्या कातकरी समाजातील या वीराचे बलिदान भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचे पान आहे. मात्र त्यांच्या जयंतीनिमित्त केवळ त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करून आपण थांबायचे का? की त्यांच्या बलिदानामागे दडलेला कातकरी समाजाचा आजचा संघर्षही समजून घ्यायचा?

भारताला स्वातंत्र्य मिळून १५ ऑगस्ट २०२६ रोजी ७९ वर्षे पूर्ण झाली. देशाने या काळात विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, उद्योग, अवकाश संशोधन आणि अर्थव्यवस्थेच्या क्षेत्रात मोठी झेप घेतली. भारत आज जगातील महासत्ता होण्याचे स्वप्न पाहत आहे. चंद्रावर पोहोचला आहे, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात प्रवेश करत आहे आणि जगाच्या विकासात आपले स्थान निर्माण करत आहे. पण याच भारतात कातकरी समाजातील अनेक कुटुंबे आजही गरिबी, उपासमार, स्थलांतर, अशिक्षण, आरोग्याच्या समस्या, बेरोजगारी आणि असुरक्षित निवाऱ्याशी झुंजत आहेत. विकासाच्या मुख्य प्रवाहात देश पुढे जात असताना कातकरी समाज मात्र अजूनही त्या प्रवाहाच्या काठावर उभा असल्याचे चित्र अनेक ठिकाणी दिसते. ही विसंगती केवळ कातकरी समाजाची समस्या नाही; ती आपल्या विकासाच्या संकल्पनेसमोर उभा असलेला गंभीर प्रश्न आहे.

केंद्र शासनाने कातकरी समाजाचा समावेश विशेषतः असुरक्षित आदिवासी समूह अर्थात PVTG (Particularly Vulnerable Tribal Groups) मध्ये केला आहे. या समूहांच्या सामाजिक आणि आर्थिक असुरक्षिततेची तीव्रता लक्षात घेऊन केंद्र शासनाकडून विशेष विकासात्मक उपाययोजना राबवल्या जात आहेत. निवारा, पिण्याचे पाणी, आरोग्य, शिक्षण, पोषण आणि उपजीविका यांसारख्या मूलभूत गरजांकडे विशेष लक्ष देण्याची आवश्यकता यामागे आहे. परंतु येथेच एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा राहतो—एखाद्या समाजाला देशातील सर्वाधिक असुरक्षित आदिवासी समूहांपैकी एक म्हणून ओळख देण्याची वेळ का आली? आणि अशी विशेष ओळख मिळाल्यानंतरही त्या समाजातील माणसाला आजपर्यंत सुरक्षित, सन्मानाचे आणि स्वावलंबी जीवन का मिळाले नाही?

कातकरी समाजाच्या प्रश्नाकडे पाहताना केवळ गरिबीचा आकडा पाहून चालणार नाही. त्यांच्या आयुष्याशी जोडलेली सामाजिक मानसिकताही तपासावी लागेल. आजही एखाद्या गावात चोरी झाली तर पहिला संशय कातकरी व्यक्तीवर का घेतला जातो? एखादा माणूस गरीब आहे, अशिक्षित आहे किंवा त्याची जीवनपद्धती वेगळी आहे म्हणून तो संशयित कसा ठरतो? गुन्हा करणाऱ्या व्यक्तीची जात नसते, पण संशयाची नजर मात्र जातीवर थांबत असेल तर ही आपल्या समाजाच्या मानसिकतेची गंभीर शोकांतिका आहे. कातकरी समाजातील एखाद्या व्यक्तीशी बोलताना आजही जातीवाचक किंवा अपमानास्पद शब्द वापरले जात असतील, तर प्रश्न फक्त एका शब्दाचा नाही; प्रश्न त्या शब्दामागे असलेल्या मानसिकतेचा आहे. स्वातंत्र्य मिळून ७९ वर्षे झाली, संविधानाने समानतेचा अधिकार दिला, कायद्याने भेदभावाला आळा घातला; तरीही एखाद्या माणसाला त्याच्या जातीमुळे कमी लेखले जात असेल तर आपण खरोखर सामाजिकदृष्ट्या स्वतंत्र झालो आहोत का?

हुतात्मा नाग्या महादूंनी ज्या जंगलाच्या हक्कासाठी आपले प्राण दिले, त्या जंगलाशी नाते असलेल्या त्यांच्या समाजातील अनेक कुटुंबांना आजही स्थिर जीवनासाठी संघर्ष करावा लागतो, ही किती मोठी विडंबना आहे! पिढ्यान्‌पिढ्या जंगलावर आधारित जीवन जगलेल्या समाजाच्या पारंपरिक उपजीविकेवर अनेक ऐतिहासिक आणि सामाजिक बदलांचा परिणाम झाला. जंगलाशी असलेले नाते कमकुवत झाले, पारंपरिक रोजगाराची साधने कमी झाली आणि अनेक कुटुंबांना मजुरीसाठी स्थलांतर करावे लागले. एका हंगामात एका जिल्ह्यात, दुसऱ्या हंगामात दुसऱ्या जिल्ह्यात अशी अस्थिर जीवनशैली अनेक कुटुंबांच्या मुलांच्या शिक्षणावर, आरोग्यावर आणि सामाजिक सुरक्षिततेवर परिणाम करते. मग प्रश्न पडतो—स्वातंत्र्याचा अर्थ फक्त परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे आहे की प्रत्येक माणसाला सुरक्षित आणि सन्मानाने जगण्याची संधी मिळणे हा देखील स्वातंत्र्याचाच भाग आहे?

आज आपण प्राण्यांसाठी निवारे उभारत आहोत, त्यांच्या संरक्षणासाठी योजना आखत आहोत, त्यांच्या जीवनाची काळजी घेणे ही माणुसकी मानतो. ही निश्चितच चांगली गोष्ट आहे. परंतु त्याच वेळी एखाद्या कातकरी कुटुंबाकडे सुरक्षित निवारा नाही, पिण्याचे पाणी नाही, नियमित आरोग्यसेवा नाही, मुलांच्या शिक्षणाची सातत्यपूर्ण व्यवस्था नाही आणि उद्याच्या अन्नाचीही खात्री नाही, तर आपण स्वतःला एक संवेदनशील आणि विकसित समाज कसे म्हणणार? प्राण्यांसाठी निवारा असताना माणसासाठी निवारा नसणे ही तुलना करण्याची नव्हे, तर आपल्या सामाजिक प्राधान्यक्रमांवर आत्मपरीक्षण करण्याची वेळ आहे. कातकरी समाजातील माणसाची अवस्था प्राण्यांपेक्षाही दयनीय आहे, असे म्हणण्यापेक्षा आपण एवढे तरी नक्की विचारले पाहिजे की माणूस म्हणून त्याला सुरक्षित निवारा आणि सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आपण प्रत्यक्षात दिला आहे का?

कातकरी समाजाच्या आरोग्याचा प्रश्नही अत्यंत गंभीर आहे. कुपोषण, अपुरी आरोग्यसेवा, स्थलांतरामुळे उपचारांमध्ये येणारे अडथळे आणि आर्थिक परिस्थिती यांचा त्यांच्या जीवनावर परिणाम होतो. अनेकदा आरोग्याची समस्या गंभीर झाल्यानंतर उपचार मिळतात. काही कुटुंबांना जवळच्या आरोग्य केंद्रापर्यंत पोहोचणेही कठीण जाते. त्यामुळे कातकरी समाजाचे आयुर्मान, बालमृत्यू, कुपोषण, मातृआरोग्य, व्यसनाधीनता, स्थलांतर आणि आरोग्यसेवेची उपलब्धता याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत सर्वेक्षण होणे गरजेचे आहे. आकडेवारीशिवाय समस्या समजून घेता येत नाही आणि समस्येचे अचूक स्वरूप समजले नाही तर प्रभावी उपाययोजनाही करता येत नाहीत.

शिक्षण हा या समाजाच्या परिवर्तनाचा सर्वात मजबूत मार्ग आहे. मात्र स्थलांतर, आर्थिक अडचणी, शैक्षणिक सुविधांचा अभाव आणि घरातील परिस्थिती यामुळे अनेक मुलांच्या शिक्षणात खंड पडतो. कातकरी समाजातील एखाद्या मुलाला चांगले शिक्षण मिळाले तर त्याचे आयुष्य बदलू शकते आणि त्याच्यासोबत संपूर्ण कुटुंबाची दिशा बदलू शकते. त्यामुळे शिक्षणाला केवळ शाळेच्या प्रवेशापुरते मर्यादित न ठेवता विद्यार्थ्यांचे सातत्य, वसतिगृहे, शिष्यवृत्ती, डिजिटल साधने, उच्च शिक्षणाची संधी आणि रोजगाराभिमुख कौशल्ये यांचा एकत्रित विचार केला पाहिजे. कातकरी मुलांच्या हातात मजुरीचे ओझे नव्हे, तर पुस्तक असले पाहिजे; त्यांच्या डोळ्यांसमोर उपासमारीचे नव्हे, तर शिक्षणातून उभ्या राहणाऱ्या भविष्याचे स्वप्न असले पाहिजे.

सरकारकडे कातकरी समाजासाठी विविध योजना आहेत. PVTG समुदायांसाठी विशेष विकासाच्या योजना आहेत. परंतु योजना जाहीर होणे आणि त्या योजनेचा लाभ प्रत्यक्ष लाभार्थ्यापर्यंत पोहोचणे यात मोठे अंतर असू शकते. म्हणून शासनाने केवळ निधी आणि योजनांची संख्या सांगण्यापेक्षा शेवटच्या कातकरी कुटुंबापर्यंत योजना पोहोचली का, हा प्रश्न विचारला पाहिजे. प्रत्येक वस्तीचे सर्वेक्षण, कुटुंबनिहाय गरजांचे नोंदणीकरण, निवारा, पाणी, वीज, आरोग्य, शिक्षण, रोजगार आणि जमीन-वनहक्क यांचा स्वतंत्र आराखडा तयार करून त्याच्या अंमलबजावणीचा नियमित आढावा घेतला पाहिजे. कागदावरचा विकास कातकरी समाजाच्या झोपडीपर्यंत पोहोचला, तरच तो खरा विकास ठरेल.

कातकरी समाजाला विकासाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे म्हणजे त्यांची संस्कृती आणि ओळख पुसून त्यांना दुसऱ्या समाजासारखे बनवणे नव्हे. उलट त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा, पारंपरिक ज्ञानाचा आणि जीवनपद्धतीचा सन्मान राखत त्यांना आधुनिक शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि सामाजिक सुरक्षिततेच्या संधी देणे आवश्यक आहे. विकास म्हणजे कोणाला त्याच्या मुळांपासून तोडणे नव्हे; विकास म्हणजे त्या मुळांना जपून त्याला आकाशाकडे उंच वाढण्याची संधी देणे होय.

हुतात्मा नाग्या महादू कातकरी यांच्या जयंतीचा खरा अर्थ येथेच दडलेला आहे. त्यांच्या स्मृतीला अभिवादन करणे म्हणजे त्यांच्या नावाने कार्यक्रम घेणे, भाषणे करणे आणि पुष्पहार अर्पण करणे एवढेच नव्हे. त्यांनी ज्या समाजातून येऊन स्वातंत्र्यासाठी बलिदान दिले, त्या समाजाची आजची अवस्था काय आहे, याचा प्रामाणिकपणे विचार करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली आहे. ज्याने देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राण दिला, त्याच्या समाजाला स्वातंत्र्यानंतरही ओळख, सन्मान, सुरक्षितता आणि मूलभूत हक्कांसाठी संघर्ष करावा लागत असेल, तर हा प्रश्न केवळ कातकरी समाजाचा राहत नाही; तो संपूर्ण समाजाचा आणि शासनव्यवस्थेचा प्रश्न बनतो.

आज गरज आहे ती कातकरी समाजाकडे दयेच्या नजरेने पाहण्याची नाही, तर अधिकाराच्या आणि समानतेच्या नजरेने पाहण्याची. त्याला गरीब म्हणून संशयित समजू नका, अशिक्षित म्हणून कमी लेखू नका, त्याच्या जातीवरून त्याची किंमत ठरवू नका. त्याला शिक्षण द्या, सुरक्षित निवारा द्या, आरोग्य द्या, रोजगार द्या, कायदेशीर हक्क मिळवून द्या आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्याला माणूस म्हणून सन्मान द्या. कारण संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला समानतेचा अधिकार दिला आहे; तो अधिकार प्रत्यक्ष जीवनात उतरवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.

आज भारत महासत्ता होण्याचे स्वप्न पाहत आहे. हे स्वप्न नक्कीच मोठे आणि आवश्यक आहे. पण महासत्ता होण्याचा अर्थ केवळ मोठ्या शहरांतील उंच इमारती, आधुनिक तंत्रज्ञान किंवा आर्थिक प्रगती नसावी. ज्या दिवशी देशातील सर्वात वंचित माणूस सुरक्षित घरात राहील, त्याच्या मुलाला शिक्षण मिळेल, आजारी पडल्यावर उपचार मिळतील, त्याच्याकडे उद्याच्या रोजगाराची आशा असेल आणि समाज त्याच्याकडे संशयाने नव्हे तर सन्मानाने पाहील, त्या दिवशी भारत खऱ्या अर्थाने महासत्ता होण्याच्या दिशेने गेला असे म्हणता येईल.

नाग्या महादूंच्या जयंतीनिमित्त म्हणून एक प्रश्न आपण स्वतःलाच विचारूया—स्वातंत्र्याच्या ७९ वर्षांनंतरही कातकरी समाजाला आपल्या अस्तित्वाची आणि सन्मानाची ओळख सिद्ध करावी लागत असेल, तर आपल्या विकासाच्या प्रवासात नेमके कुठे चुकले? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याची आणि त्यावर कृती करण्याची वेळ आता आली आहे. महाराष्ट्रातील कातकरी समाजाच्या वस्त्यांचे वास्तव समजून घेण्यासाठी शासनाने सर्वंकष सर्वेक्षण करावे, त्यावर आधारित ठोस आराखडा तयार करावा आणि त्या आराखड्याची प्रामाणिक अंमलबजावणी करावी. हुतात्मा नाग्या महादूंना खरी श्रद्धांजली त्यांच्या पुतळ्याला हार घालण्यात नाही; त्यांच्या समाजाच्या डोळ्यातील अश्रू पुसण्यात, त्यांच्या मुलांच्या हातात पुस्तक देण्यात आणि त्यांच्या प्रत्येक कुटुंबाला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्यात आहे.

नाग्या महादूंनी स्वातंत्र्यासाठी रक्त दिले; आता त्यांच्या समाजाला न्याय, सन्मान आणि समानतेचे स्वातंत्र्य देणे ही आपली जबाबदारी आहे.

लेखक: गावित चंद्रकांत