नांदगाव खंडेश्वर येथील प्राचीन श्री खंडेश्वर शिवालय : इतिहास, श्रद्धा आणि स्थापत्यकलेचा अद्भुत संगम.

प्रतिनिधी- गौरव ब्राम्हणवाडे

नांदगाव खंडेश्वर येथील श्री खंडेश्वर शिवालय हे अत्यंत पुरातन आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचे मंदिर आहे. या मंदिराचा इतिहास राजा रामदेवरायांच्या कारकिर्दीत शके ११७७, म्हणजे इसवी सन १२२४–१२५५ या काळात सुरू होतो. हेमाडपंथी वास्तुशिल्पकलेतील उत्कृष्ट कलाकृती या मंदिराच्या दगडी भिंतीवर कोरण्यात आलेल्या आहेत. मंदिरासाठी विशिष्ट पद्धतीने तयार केलेल्या विटांची जोडणी करण्यात आली असून, काही विटा पाण्यावर तरंगतात, असेही मानले जाते.   मंदिराची स्थापना कौंडिन्यमुनींच्या शिष्य खंड्याने केली, ज्यामुळे भगवानाचे नाव खंडेश्वर राहिले. ह्या देवस्थानाच्या छत्राखाली नांदणारे गाव नांदगाव खंडेश्वर असे ओळखले जाते, अशी श्रद्धा येथे आहे.  

**विशेष वास्तुशिल्प आणि गाभारा:**  

शिवालयाच्या पूर्वेकडील दर्शनी दारावर प्राचीन शिल्पकारांची नक्षीकांत शिल्पे आजही लक्ष वेधून घेतात. मंदिराच्या खोल गाभाऱ्यात प्राचीन शिवलिंग आहे. गाभाऱ्याच्या उत्तरेकडे शिव–पार्वती मंदिर, पश्चिमेकडे नृसिंह मंदिर, आणि मध्यभागी शिवाचे वाहन नंदी आहे. या तीनही देवळांना जोडणारा गाभारा अतिशय प्रशस्त आहे. मंदिराभोवती पक्क्या दगडी परकोट असून, महाद्वारासमोर अष्टभुजा देवीचे मंदिर, पूर्वेकडे उंच दीपमाळ आणि राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचा पुतळा आहे.  

**मंदिराची चावी:**  

स्थानिक परंपरेनुसार, या मंदिराच्या बांधकामामध्ये दगडांच्या आड एक चावी आहे, जी हलवली तर मंदिर कोसळेल, असे मानले जाते. भाविक या चावीची पूजा करतात. काही वैज्ञानिकांनी या चावीच्या स्थापनेची पाहणी केली असता, वीज संरक्षणासाठी विशेष व्यवस्था असल्याचे सांगितले.  

**७ दिवसांचा सप्तोत्सव आणि भागवत वाचन:**  

महाशिवरात्र निमित्त, मंदिरात ७ दिवसांचा सप्तोत्सव साजरा केला जातो. या सप्त दिवसांमध्ये भागवताचे वाचन, भजन-कीर्तन, साधना, अभिषेक व पूजा आयोजित केली जातात. या सात दिवसांमुळे भक्तांमध्ये आध्यात्मिक उत्साह निर्माण होतो आणि संपूर्ण परिसर भक्तीपूर्ण वातावरणात बुडतो.  

**महाप्रसाद आणि पालखी सोहळा:**  

सप्तोत्सवाच्या शेवटी महाप्रसाद वितरण केले जाते. महाप्रसाद झाल्यानंतर संपूर्ण गावभरातून पवित्र पालखी निघते, ज्यात गावकरी भक्तीपूर्वक सहभागी होतात. हा सोहळा गावातील सामाजिक आणि आध्यात्मिक एकात्मतेचे प्रतीक मानला जातो.  

**दर्शन आणि पुण्य:**  

महाशिवरात्रच्या दिवशी येथे येऊन शिवलिंगाचे दर्शन घेतले तर काशीमध्ये दर्शन घेण्याचे पुण्य मिळते, असे भाविक मानतात.  

**हिरव्यागार परिसर आणि निसर्ग:**  

मंदिर परिसरात वड, उंबर, कडुलिंब, आंबा ही झाडे असून, बकुळीच्या फुलांचा सडा संपूर्ण परिसरात पसरलेला आहे. परिसर शांत आणि हिरव्यागार असल्यामुळे भाविकांना आगळी वेगळी ऊर्जा अनुभवायला मिळते.  

**महाशिवरात्र यात्रा:**  

दरवर्षी महाशिवरात्र निमित्त येथे तीन दिवसांची भव्य यात्रा भरवली जाते. संपूर्ण महाराष्ट्रासह लगतच्या राज्यातील भाविक येथे मोठ्या प्रमाणावर दर्शनासाठी येतात. येथे दरवर्षी किमान एक ते दोन लाख भक्त दर्शनाला येतात. शासनाने या शिवालयाला तीर्थक्षेत्राचा ‘ब’ वर्ग दर्जा दिला आहे.  

लेखक

कार्तिक अशोकराव सोनगडे  

नांदगाव खंडेश्वर जी.अमरावती