“राग म्हणजे दुसऱ्याला शिक्षा करण्यासाठी स्वतः विष पिण्यासारखे आहे.”— तथागत बुद्ध.

 

राजपाल बनसोड  प्रतिनिधी दिग्रस 

 दिग्रस : तथागत बुद्धांचे हे वचन मानवी मनाच्या अत्यंत सूक्ष्म आणि खोल स्वभावावर प्रकाश टाकते. राग हा माणसाच्या जीवनातील एक अशी भावना आहे जी क्षणात निर्माण होते, पण तिचे परिणाम खूप खोलवर जातात. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीने आपल्याला दुखावले, अपमान केला किंवा अन्याय केला, तेव्हा आपल्या मनात राग निर्माण होतो. त्या क्षणी आपल्याला वाटते की आपण राग करून समोरच्याला शिक्षा देत आहोत. पण वास्तवात घडते अगदी उलट—आपणच आपल्या मनाला जाळत असतो.

राग हा अग्नीसारखा असतो. तो प्रथम आपल्या मनात पेटतो आणि सर्वात आधी आपल्यालाच जाळतो. ज्या व्यक्तीवर आपण राग धरतो, ती व्यक्ती कदाचित आपल्या आयुष्यात शांतपणे जगत असते; पण आपण मात्र त्या रागाच्या विचारांमध्ये अडकून स्वतःची शांतता गमावून बसतो. बुद्ध म्हणूनच म्हणतात की राग म्हणजे दुसऱ्याला शिक्षा करण्यासाठी स्वतः विष पिण्यासारखे आहे—कारण त्या विषाचा सर्वात मोठा परिणाम आपल्यावरच होतो. आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा पाहतो की एखादा वाद किंवा कटू प्रसंग झाल्यानंतर माणूस दिवसन्‌दिवस त्या आठवणींमध्ये अडकून राहतो. मनात सतत तोच विचार, तोच राग, तीच अस्वस्थता फिरत राहते. अशा वेळी समोरच्या व्यक्तीपेक्षा जास्त त्रास आपण स्वतःलाच देत असतो. रागामुळे मन अस्थिर होते, निर्णय चुकीचे होतात आणि मनातील करुणा हळूहळू कमी होत जाते.

बुद्धांचा मार्ग आपल्याला वेगळा दृष्टिकोन देतो. ते सांगतात की रागाला रागाने उत्तर दिले तर तो फक्त वाढतो; पण संयम आणि समजुतीने त्याला शांत करता येते. जेव्हा माणूस राग सोडून देण्याची कला शिकतो, तेव्हा तो केवळ दुसऱ्याला माफ करत नाही—तो स्वतःला मुक्त करतो. कारण क्षमा आणि करुणा ही मनाला हलके करणारी शक्ती आहे. म्हणूनच बुद्धांचा हा विचार आपल्याला एक मोठा धडा देतो—राग धरून ठेवणे म्हणजे आपल्या मनात विष साठवून ठेवणे. आणि जो माणूस त्या विषाला सोडून देतो, तोच खऱ्या अर्थाने शांतता, समज आणि मुक्तीकडे वाटचाल करू लागतो.