*माणकेश्वरच्या पुरातन सटवाई देवीच्या मूर्तीबाबत मोठा खुलासा; पुरातत्त्व विभागाच्या अहवालानुसार मूर्ती प्रत्यक्षात ‘देवी सरस्वती’ची* !

 

असिफ शेख @ तालुका प्रतिनिधी 

24 सप्टेंबर 26 भूम 

भूम (विशेष प्रतिनिधी):

धाराशिव जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील ऐतिहासिक वारसा लाभलेल्या माणकेश्वर येथील पुरातन सटवाई देवीबाबत एक अत्यंत महत्त्वाची आणि धक्कादायक माहिती समोर आली आहे. गेल्या अनेक दशकांपासून भाविक ज्या मूर्तीची ‘सटवाई देवी’ म्हणून मनोभावे पूजा-अर्चना करत होते, ती मूर्ती प्रत्यक्षात विद्या आणि कलेची अधिष्ठात्री देवता ‘देवी सरस्वती’ची असल्याचे पुरातत्त्व विभागाच्या शास्त्रीय पाहणी व अधिकृत अहवालातून स्पष्ट झाले आहे.

भाविकांची श्रद्धा आणि संवर्धनाची मागणी

माणकेश्वर येथील सटवाई देवी मंदिराला मोठी ऐतिहासिक व धार्मिक पार्श्वभूमी आहे. महाराष्ट्र, कर्नाटक तसेच लगतच्या राज्यांमधून हजारो भाविक नवस फेडण्यासाठी आणि दर्शनासाठी या मंदिरात मोठ्या श्रद्धेने येत असतात. वर्षानुवर्षे सुरू असलेल्या परंपरेमुळे मूर्तीवर शेंदराचे जाड थर साचले होते, ज्यामुळे मूर्तीचे मूळ स्वरूप, बारीक कोरीव काम आणि शिल्पकला पूर्णपणे झाकली गेली होती.

या पार्श्वभूमीवर माणकेश्वर येथील ह.भ.प. गणेश महाराज अंधारे यांनी पुढाकार घेत मूर्तीवरील शेंदूर काढून तिचे मूळ रूप जतन करावे, तसेच तिची पुरातत्त्व विभागामार्फत शास्त्रीय तपासणी व्हावी, अशी आग्रही मागणी केली होती.

शेंदूर काढताच उलगडला ऐतिहासिक वारसा

भाविकांच्या सहमतीने आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली अत्यंत काळजीपूर्वक मूर्तीवरील शेंदराचे लेप काढण्यात आले. शेंदूर दूर होताच मूर्तीचे मूळ दगडी पाषाण, कोरीव नक्षीकाम आणि प्राचीन शिल्पकलेचे देखणे स्वरूप उजेडात आले. त्यानंतर पुरातत्त्व विभागाच्या पथकाने मूर्तीचे बारकाईने निरीक्षण व शास्त्रीय मूल्यमापन केले.

पुरातत्त्व विभागाच्या अहवालातील ठळक बाबी

देवी सरस्वतीची मूर्ती: पाहणीअंती पुरातत्त्व विभागाने स्पष्ट केले की, ही मूर्ती लोकदैवत सटवाई देवीची नसून ‘देवी सरस्वती’ची आहे.

उत्कृष्ट शिल्पकला: मूर्तीच्या हातातील आयुधे, अलंकार, आसन आणि कलात्मक पैलू हे प्राचीन कालखंडातील सरस्वती मूर्तींच्या लक्षणांशी तंतोतंत जुळतात.

ऐतिहासिक महत्त्व: ही मूर्ती हेमाडपंथीय/मध्ययुगीन काळातील एका अत्यंत समृद्ध मंदिराचा भाग असण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

या ऐतिहासिक खुलाशामुळे माणकेश्वर पंचक्रोशीसह धाराशिव जिल्ह्यातील इतिहास अभ्यासक आणि भाविकांमध्ये मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. श्रद्धेच्या ठिकाणी आता एका दुर्मिळ व प्राचीन सरस्वती मूर्तीचा शोध लागल्याने या मूर्तीचे संवर्धन आणि भविष्यातील मंदिराचे स्वरूप याकडे संपूर्ण परिसराचे लक्ष लागले आहे.